Flötenuhren, Orgelklokken, Harfenuhren

Flötenuhren en Harfenuhren :


Muzikale Speelklokken : De belangrijkstre centra voor mechanische klokken en automaten waren rond 1600 Augsburg (D) en Londen (UK). In de 18e eeuw verschoof dit deels naar Zwitserland en Frankrijk. Vanaf 1766 beschreef de Franse Benediktijner monnik Dom Bédos de Celles (1709-1779) zeer gedetailleerd de orgelbouw (l'Art du Facteur d'Orgues). Daar hoorde natuurlijk ook de Serinette bij. Dit inspireerde veel speelklokken bouwers in heel Europa. De cilinders van deze klokken bevatten vaak composities van beroemde componisten, zoals : Händel, Carl Philipp Emanuel Bach, Haydn, Mozart en later ook Beethoven.

1.    Flötenuhren

1770 Salomon Scherzinger & Anton Dufner, beide Furtwangen (Schwarzwald-D). Een Flötenuhr is in feite een Serinette met houten orgelpijpen en een uurwerk. Werkt met een veersysteem of gewicht dat langzaam zakt. Soms voorzien van bewegende figuurtjes en/of een schilderij met olieverf. Een andere bekende maker is A. Mukle, Neukirch.

 

 

 

 

 

 2.    Orgelklokken

Buiten het Schwarzwald en de Duitssprekende gebieden vonden dezelfde ontwikkelingen plaats. Zelfs nog iets eerder. Alleen sprak men daar niet over Flötenuhr, maar over muzikale klokken met orgelmechaniek. Nederland, Vlaanderen en Zweden speelden een bescheiden rol. De spectaculaire ontwikkelingen kwamen uit Engeland. Beroemd waren James Cox, John Merlin, Charles Clay en John en George Pyke. Zij schakelden andere ambachtslieden in en haalden die naar Londen. Zoals de Antwerpse beeldhouwer Jan Michiel Rijsbrack (zilveren en verguld bronzen figuren) en de Venetiaan Jacobi Amigoni (olieschilderingen van allegorische voorstellingen). Ook Componisten, zoals Georg Friedrich Händel. Een bekend voorbeeld van zo'n samenwerking is de Clayklok of Braamcampklok 1738  (zie onderaan deze pagina).

 

 

 

3.    Harfenuhren

1770 Ottsen (Hertogdom Sleeswijk - D). Een harpklok met stalen snaren. Voor het eerst samengesteld door klokkenmaker Ottsen naar aanleiding van een opdracht. Het werd een combinatie van een Engels uurwerk, een Berlijnse Harfenett (Arpanetta) plus 12 houten gepende cilinders. De besnaring werd gemonteerd in een kast met zangbodem en kende een hamertechniek met tuimelaars. Op de zangbodem loopt een gegolfde kam met stiften, die de snaren op bepaalde lengtes afklemmen. Geen dempers, wel vilt tegen het medeklinken. Hij assembleert het geheel tot een staande klok met onderin twee kasten. Eén voor de cilinders en de ander herbergt een inklapbaar trapje om de cilinders te wisselen en de snaren te stemmen. De houten cilinders zijn verwisselbaar. Harfenuhren kenden 1 of 2 cilinders. In het laatste geval de ene voor de fluiten, de andere voor de snaren. Carl Philipp Emanuel Bach, de tweede zoon van Johann Sebastiaan, componeerde veel voor deze snaarklokken. De segmenten van twee en drie snaren werden door dubbele hamers bespeeld. De cinlinders hadden twee melodieën van elk 55 seconden.

In Nederland kun je nog Harfenuhren bekijken en beluisteren. Er staat er één in Kasteel Sypesteyn in Loosdrecht. De ander van rond 1785 is gebouwd door Jacob Ottsen en voorzien van een Engels uurwerk. De staande klok is gerestaureerd door Melgert Spaander (één van onze leden) en Walter Vermeulen in 1991. Om het muzikale deel origineel te houden is een exacte kopie gemaakt om hem regelmatig te kunnen laten spelen. Er zijn 9 rollen met elk twee melodieën. Bij Speelklok is hij te beluisteren.

 

Voor andere bijzondere verhalen met veel achtergrond info abonneer je op ons Bulletin

 

 

Clayklok 1738

Ook wel genoemd Braamcampklok naar zijn voormalige eigenaar de Amsterdamse koopman Gerret Braamcamp (1699-1771). Hij was wijnkoper. In zijn tijd werden zelfgeproduceerde alcoholische versnaperingen geïntroduceerd zoals nagelwater, kaneelwater en anisette. Ook smokkel en het omzeilen van invoerrechten waren verdien-modellen. In 1744 begint Gerret met het verzamelen van schilderijen en andere frajigheeden, waaronder deze Clay klok.  

Charles Clay (1680-1739) was in dienst van het Engelse Koningshuis en bouwde minimaal zeven van deze orgelklokken. Waarom zo speciaal ? Een nieuwe ontwikkeling : men ging orgelpijpen in een klok bouwen, waarvan de muziek werd aangestuurd door het uurwerk. Met zijn 96 orgelpijpen, vier registers en tien melodieën een uniek stuk.

Museum Speelklok kocht deze bijzondere orgelklok in 2016. Bekijk de interessante video van de restauratie op www.museumspeelklok.nl  en/of lees het Bulletin van maart 2020 voor het hele verhaal.

 

 

Bedieningsknoppen : aan-en uitknop, melodie wisselen en melodie herhalen. Je kunt de snelheid regelen door de uitslag van de balgen bij te stellen.