De eerste platenspeeldozen zijn geïntroduceerd door Paul Lochmann in 1885 onder de naam Symphonion.  Belangrijkste kenmerk met kam(men) en sterwiel.

 

 

 

 

 

a)    Types :

  • Automaten met muntinworp
  • Andere toepassingen – o.a. kerstboomstandaards, fotoalbums
  • Capital Cuff box – 1895-1897 Langfelder. Bastaardplaat of conische cilinder, draait tegen de klok in
  • Combinaties met grammofoons – ook wel genoemd Phonopectines
  • Handmatige bediening  - m.n. manivelles
  • Klokmodel – de klok zette de platenspeeldoos in werking
  • Overgangstypes - 1891 tot 1905. Deze speeldozen hadden kenmerken van zowel cilinder- als platenspeeldozen en organettes. Klok-, Staande- en Tafelmodellen. De bekendste : Ariophone (1891>), Libellion (1891>), Roepke (1896>), Unikon en Arno (de laatste heeft een zinkenstrip als geluidsdrager)
  • Salon- Concert model
  • Staand model
  • Tafelmodel
  • Veer langgerekt spiraalvormig, eigenlijk een schroeflijnvorm – 1902 Polyphon.  
  • Veerwinding op spindel, met hendel
  • Veerwinding zijkant, met hendel
  • Veerwinding door ratelhendel aan de voorkant

 

b)    Meest voorkomende Stijlen :

  • Enkelvoudige plaat
  • Platenwisselaar – 1893-1897. Zowel staande- als tafelmodellen
  • Subliem Harmonie
  • Tweeling en Drielingplaten – rond 1900. Platen draaiden synchroon

c)     Kenmerken :

  • Aambeeldvingers
  • Accessoires – citer, bellen, trommels, triangels, klokkenspel
  • Akoestiek Staande exemplaren – kammen op dikke achterwand; houten blok op achterwand in contact met muur
  • Dempers sterwiel – 1895 Wacker & Bock/Kalliope
  • Jugendstil/Art Nouveau uiterlijk –  sierlijke en asymmetrische gebogen en gestileerde vormen, geïnspireerd op de natuur
  • Kam - Enkele, Dubbele, Tweedubbele
  • Kam en dubbel kam met aparte bassectie
  • Kamdelen voor bellen, trommels en klokkenspel
  • Kammen onder hoek van elkaar – m.n. Mermod Stella
  • Orgeldeel in staande speeldoos
  • Overgangstypes - kammen, orgelboeken, sterwielen en/of aambeeldvingers
  • Spindel verplaatsbaar – om twee melodieën op één plaat te kunnen afspelen
  • Sterwiel – 1889 Paul Wendland/ Symphonion 4 puntig. Voor het plukken van de tanden. Bij dubbele kammen werd afwisselend één kam geplukt, dan wel twee tegelijk. Uitzondering : Mermod Stella sterwiel heeft 5 punten (72 graden)

d)    Platen :

  • Plaat gepind – plaat met gaatjes, waarin je zelf je eigen compositie kon aanbrengen met pinnen. Genoemd ‘Graf’s Musik-Baukasten’ 1910
  • Plaat met extra buitenrand voor de bellennotatie
  • Plaataandrijving – vijf types :
    • a)    draaiende spindel met 1 of 2pinnen, met in de plaat naast spindelgat 1 of 2 aandrijfgaten
    • b)    aandrijfwiel met puntige nokken en plaat met gatenrand (periferie aandrijving)
    • c)    aandrijfwiel met kuilen en in de plaatrand bollen (Symphonion)
    • d)    aandrijfwiel met verende bollen en plaat met gatenrand (Polyphon)
    • e)    1900-1930. Gekartelde platenrand via tandwiel. Bovenop klokken, in fotoalbums en als platenspeeldoos
  • Plaat materiaal – drie versies :
    • 1)    Kartonnenplaat – 1882 Paul Ehrlich. Later ook Polyphon
    • 2)    Stalenplaat – 1886 Paul Lochmann/ Symphonion. Later alle merken
    • 3)    Zinkenplaat – 1886 voor goedkope versies
  • Plaatnotatie – zes systemen :
    • a)   Mira = kuiltjes met opstaand randje
    • b)   Orphenion = ondiepe kuiltjes
    • c)   Polyphone, Regina e.a. = sleuf met haakje
    • d)   Stella = met rechthoekige sleuven
    • e)   Symphonion = haakje met uitgestanst plaatdeel
    • f)    Thorens = wigvormige gaten

Mermod Stella Staande Platenspeeldoos

Een relatief laat exemplaar, zo rond 1900. Wel bijzonder door zijn ingenieuze automaat in de vorm van een op de muziek meebewegende clown. Gustave en Henri Vichy waren beroemde bouwers van deze eerste robots in de 19e eeuw.

Daarnaast kent de plaat een apart verhaal. De titel : Funiculi, Funiculà, dan wel het Napolitaanse volklied. Geschreven in 1880 ter gelegenheid van de eerste kabelbaan naar de top van de Vesuvius. Wij kennen het in de Jordanese versie ‘Jajem, jajem, jajem moet er zijn’.

Credits foto's en video Denis Sukhikh

De staande platenspeeldoos staat in het Museum Collection in Moskou. Zie voor de werking onderstaande video en/of lees het Bulletin van september 2020 voor het hele verhaal.

  

 

          

Muntinworp activeert plaat              Kam 2 x 77 tanden                         Nokkenschijven automaat

(met linker arm) en automaat via pen.

   

   

 

 

 

 

 

 

 

 


Voor andere bijzondere verhalen met veel achtergrond info abonneer je op ons Bulletin